هەولێر

دۆزینه‌وه‌ی كڵێسایه‌ك كه‌ بۆ 1700 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌

نیشتمان – تۆڕی هه‌واڵ

لوقمان غه‌فوور- سه‌رچاوه‌ ئێن بی سی نیوز

شوێنه‌وارناسان چه‌ند ئاسه‌وارێكی پاشماوه‌ی مه‌سیحییه‌كانیان له‌ وڵاتی ئه‌سیوبیا دۆزییه‌وه‌ كه‌ بۆ 1700 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.
دۆزراوه‌ی ئه‌م شوێنانه‌ كه‌ به‌ بازیلكیا ناسراوه‌، له‌ سه‌ده‌ی 4ی زاینی-دا له‌ (بیتا ساماتی) كه‌ شارێكی كۆن و به‌شێكه‌ له‌ شارستانیه‌تی ئه‌كسیۆمیت، شوێنێكی بازرگانی بووه‌. بازیلكیا، بریتیه‌ له‌ شێوه‌ بینای رۆمای كۆن كه‌ خزمه‌تگوزاریی و كاروباری ئیمپراتۆریه‌تی تێدا به‌رێكراوه‌.

پاشماوه‌كانی ئه‌م كڵێسایه‌ (شوێنه‌ بازیلكیانه‌) بۆ كاتێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ مه‌سیحییه‌ت ئاینی ره‌سمی ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌كسیۆم بووه‌.
ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌كسیۆم یه‌كێكه‌ له‌و شارستانییه‌ته‌ كۆنانه‌ی ئه‌فریكا كه‌ پێگه‌یه‌كی فراوانی هه‌بووه‌، زۆربه‌ی كاری مه‌یدانی له‌ سه‌نته‌ری ئه‌كسیۆم بووه‌. ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌كسیۆم له‌لایه‌ن مه‌لیك ئیزانا بنیاتنراوه‌ ئه‌ویش پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م كه‌ بووه‌ به‌ مه‌سیحی له‌ سه‌ده‌ی 4ی زاینیدا.

دۆزینه‌وه‌ی پارچه‌ ده‌گمه‌نه‌ سكیولار و ئاینیانه‌ له‌ ناو كلێساكه‌دا، وێرای پاشماوه‌ی په‌یكه‌ری ئاژه‌ڵ و مۆر و چه‌ندین دراوی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، نیشانه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ كاروباری ئیداری و بازرگانیدا به‌كارهێنراوه‌. له‌نێو ئه‌و دۆزراوانه‌دا به‌ردێكی ده‌گمه‌ن دۆزراوه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌نگوستیله‌یه‌كی ئاڵتونی كه‌ پێده‌چێت مه‌لیل وه‌ك مۆریش به‌كاری هێنابێت و هه‌میشه‌ له‌ده‌ستی خۆیدا بووبێت.

مایكل هاروه‌ر مامۆستای شوێنه‌وارناس له‌ زانكۆی جۆنز هۆبكنز له‌ویلایه‌تی مێریلاند و نوسه‌ری توێژینه‌وه‌كه‌ ده‌ڵێت:”ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌كسیۆم یه‌كێكه‌ له‌ سه‌ره‌كیترین شارستانییه‌ته‌ كۆنه‌كان كه‌ شوێنپێی هه‌یه‌ له‌جیهاندا، به‌ڵام تائێستا كه‌مترین زانیاری و ناوبانگی له‌سه‌ر كۆكراوه‌ته‌وه‌”.

له‌ نێو توێژینه‌وه‌كه‌دا ئه‌وه‌شی رونكردۆته‌وه‌ كه‌ (بیتا ساماتی) له‌ زمانی گشتی دا مانای خانه‌ی كۆماریی و به‌رێوه‌بردن دێت كه‌ سه‌نته‌رێكی گرنگی ئیداری بێت.

هه‌روه‌ها ده‌شڵێت:”كاری بازرگانی (بیتا ساماتی) كه‌ له‌ ئه‌كسیۆم بووه‌ سه‌نته‌رێكی بازرگانیش بووه‌ له‌نێوان ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌كسیۆم و هه‌ریه‌ك له‌ نیوه‌دورگه‌ی عه‌ره‌بی و یۆنان و رۆما له‌ رێگه‌ی ده‌ریای سور-ه‌وه‌ هه‌بووه‌، ئه‌و دراوانه‌ش كه‌ دۆزراونه‌ته‌وه‌ ئێستا و پێشتریش هه‌مووی به‌ یۆنانی له‌سه‌ری نووسراوه‌”.