هەولێر

له‌پاركی ئازادی، خۆنیشاندان بوو، نه‌ك خۆپیشاندان

نیشتمان-بیروڕا
لوقمان غه‌فور

جگه‌ له‌وه‌ی له‌سنوورێكی ته‌سكی شاری سلێمانی- هه‌رێمی كوردستاندا، كۆمه‌ڵێك گردبوونه‌وه‌ له‌ شوێنێك كه‌ شوێنی گه‌شتوگوزاره‌، له‌هه‌مانكاتدا هیچ ریئاكتێكی ئه‌وتۆمان نه‌بینی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌ته‌وه‌ به‌رامبه‌ر خۆنیشاندانه‌كه‌ی شاسوار.

دژی خۆنیشاندانه‌كه‌ نه‌بووم به‌ڵام هانی كه‌سیشم نه‌دا به‌شدار بێت، چونكه‌ خۆپیشاندان جیاوازه‌ له‌ خۆنیشاندان. خۆپیشاندان مه‌دلولی خۆی هه‌یه‌ كه‌ رێگه‌یه‌كه‌ بۆ ده‌ستكه‌وتنی ئامانجێك، به‌پێی ئه‌وه‌ی خوێندوومه‌ له‌وانه‌یه‌ك له‌ژێر ناوی (چ كاتێك خۆپیشاندان باشه‌؟) لانی كه‌م ئه‌بێت 60%ی ئامانج بێته‌دی. ئه‌گینا ئه‌گه‌ر خۆنیشاندان بێت، هه‌موو كه‌سێك ئه‌توانێت خۆی نیشانی جه‌ماوه‌ر بدات بڵێت:”ئه‌ها من هه‌م!” و خۆی پیشانی ده‌سه‌ڵاتی حوكمڕان بدات و بڵێ:”ئه‌توانم 100 كه‌س بێنمه‌ سه‌رشه‌قام”.

تێڕوانینی من بۆ خۆپیشاندان تێڕوانینێكی به‌حته‌! ناتوانم من بچمه‌ سه‌ر شه‌قام و به‌ده‌ست به‌تاڵی بگه‌ڕێمه‌وه‌. چونكه‌ ئه‌گه‌ر دوو جار خۆپیشاندانت كرد و به‌ده‌ستبه‌تاڵی گه‌ڕایته‌وه‌، ئه‌و هیوایه‌ی كه‌ خه‌ڵكی یان گروپێكی دیاریكراو پێتی هه‌یه‌ له‌ده‌ستی ده‌ده‌یت.

شاسوار ویستی له‌رێگه‌ی بانگه‌وازێكه‌وه‌ خه‌ڵك كۆكاته‌وه‌ و بزانێت قه‌باره‌ی جه‌ماوه‌رێتی چه‌نده‌، چونكه‌ بیرمان نه‌چێت به‌شێكی زۆر له‌ په‌رله‌مانتاره‌كانی، چ له‌ كوردستان و چ له‌ به‌غدا، له‌ده‌ستداوه‌، بۆیه‌ ئه‌مه‌ هه‌قێكی مه‌شروعه‌ به‌س ناكرێت ناوی بنێین خۆپیشاندان. جگه‌ له‌وه‌ی كه‌سێك داوای نان ده‌كات كه‌ خۆی برسی بێت، چونكه‌ ئه‌گه‌ر برسی نه‌بێت داواكه‌ی توند نابێت بۆ چنگكه‌وتنی نان.

من وانه‌یه‌ك ئه‌خوێنم به‌ناوی (به‌ڵێنی ئه‌مریكی- مێژووی ریفۆرمخوازی له‌ئه‌مریكا) ئه‌مه‌وێت به‌راوردكارییه‌ك بكه‌م: ساڵی 1890 -1920 به‌سه‌رده‌می ریفۆرمخوازی به‌هێز داده‌نرێت له‌ ئه‌مریكا، جوڵانه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان ده‌ستكه‌وتی گه‌وره‌یان بۆ توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌مریكی چنگخستووه‌. كاره‌كه‌ حزبی سیاسی (دیموكرات و كۆمارییه‌كان) نه‌یانكردووه‌، به‌ڵام حزبی سیاسی له‌ژێر فشاری بزووتنه‌وه‌ جه‌وماوه‌رییه‌كاندا جێبه‌جێكار بووه‌. كاتێك گروپێكی جه‌ماوه‌ری داوایه‌كی هه‌بووه‌، خۆی نه‌ئاڵاندۆته‌ 20 داوای یه‌كله‌دواییه‌ك كه‌ جێبه‌جێ نه‌بێت. كورد وته‌نی:”به‌ردی گه‌وره‌ نیشانه‌ی نه‌هاویشتنیه‌تی”.

جا ئه‌گه‌ر ورد دیقه‌ت له‌ بانگه‌واز و داواكارییه‌كه‌ی (نه‌وه‌ی نوێ) بده‌ینه‌وه‌، بۆت ده‌ركه‌وێت چه‌ند تێكه‌ڵو پێكه‌ڵه‌ داواكان. له‌یه‌ككاتدا داوای چاككردنی كاره‌با و ئاو، دابینكردنی خانوو بۆ كه‌مده‌رامه‌ت ده‌كه‌ن بۆ خه‌ڵك، به‌دوایدا داوای دامه‌زراندنی گه‌نجان و هه‌لی كار بۆ بێكاران و سه‌روه‌ری یاسا و جێبه‌جێكردنی یاسای چاكسازی و گه‌ڕانه‌وه‌ی سه‌ره‌مووچه‌ ده‌كه‌ن. به‌دوایدا چاككردنی سیستمی به‌رێوه‌بردن و ته‌ندروستی و چی و چی.. لیسته‌كه‌ هێنده‌ درێژه‌ ئه‌گه‌ر ببرێته‌ به‌رده‌م كۆنگرێسی ئه‌مریكی ئه‌پرسێت: جارێ كامیان! له‌كاتێكدا ئه‌م داوایانه‌ هیچی تازه‌ نیین، له‌ ساڵی 1994 ه‌وه‌ زۆربه‌یان هه‌ن و زیادیش ئه‌كه‌ن و كه‌ڵه‌كه‌ بوون.

با نمونه‌یه‌ك له‌و به‌راوردكارییه‌ بنووسم بۆ ئه‌وه‌ی باشتر برایانی (نه‌وه‌ی نوێ) له‌ خۆپیشاندان تێبگه‌ن، ساڵی 1909، بزووتنه‌وه‌ی (یه‌كێتی سه‌ندیكاكانی ژنانی كرێكار) له‌ئه‌مریكا كه‌ هه‌موویان ژن بوون، خاوه‌ن كارگه‌كان به‌ پاڵپشتی كۆشكی سپی بێئومێدییه‌كی گه‌وره‌یان دروستكردبوو بۆ ژنانی كرێكار، بۆیه‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ بڕیاریدا خۆپیشاندانێك بكات و داواشی له‌ ژنانی كرێكار كرد نه‌چنه‌وه‌ سه‌ر كاره‌كان تا ئه‌نجامیان نه‌بێت. بزووتنه‌وه‌كه‌ له‌یه‌ك رۆژدا 20 هه‌زار ژنی هێنایه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كانی نیویۆرك، دوو داوای هه‌بوو زیادكردنی كرێی كرێكاران و چاككردنی شوێنی كرێكاران كه‌ سه‌لامه‌تی كرێكاران پارێزراو بێت. پاش دوو رۆژ خۆپیشاندان ئامانجه‌یان سه‌ریگرت و بوو به‌ بڕیار و له‌ كۆنگرێس په‌سه‌ند كرا.

ره‌نگه‌ ده‌یان نمونه‌ی ئه‌و ماوه‌ی ریفۆرمخوازی ئه‌مریكام له‌به‌رده‌ست بێت هه‌ر له‌ گروپی (لێدان له‌ ئه‌لكهول) و (بزووتنه‌وه‌ی ئه‌نتی سالۆن) و (یه‌كێتی چاكسازی ژنانی مه‌سیحی) كه‌ كاریگه‌رییه‌كانیان چۆن بووه‌ له‌سه‌ر كۆنگرێس و حكومه‌ت.

قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ كاری بزووتنه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان جیاوازه‌ له‌ حزبی سیاسی، قسه‌مان له‌سه‌ر خۆپیشاندانه‌ كه‌ بێئامانج و به‌ ده‌ستبه‌تاڵ نائومێدی زیاتر ده‌كات له‌ ئومێد. بۆیه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی باشور ئه‌بێت شێوازی ناڕه‌زای له‌به‌رۆكی حزبی سیاسی بكاته‌وه‌ و بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری نوێ دروستكات بۆ فشار كه‌ حزبی سیاسی نه‌بێت، چونكه‌ گه‌یشتومه‌ته‌ بڕوایه‌ك حزبی سیاسی داواكاری ئه‌كوژێت.

جا برایانی نه‌وه‌ی نوێ ئه‌گه‌ر رێگه‌م بده‌ن، پرسیارێكیان لێده‌كه‌م: ئایا ئه‌و خۆنیشاندانه‌ی ئێوه‌ ئه‌نجامی زیاتر بوو كه‌ رۆژی 22 ی نۆڤێمبه‌ر كردتان، یان ئه‌و خۆپیشاندانه‌ی گه‌نجان و ژنان و خه‌ڵك له‌ فه‌یسبووك بۆ كچه‌ 10 ساڵه‌ ناهه‌قلێكرا كردیان كه‌ چه‌ند ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌لایه‌ن گروپێكه‌وه‌ ده‌ستدرێژی سێكسی كرابووه‌ سه‌ر و گروپه‌كه‌ش ئێستا ئازادكراون و باوكی كچه‌كه‌ په‌نای بۆ رای گشتی برد؟ كه‌ سه‌رئه‌نجام له‌ژێر خۆپیشاندانی تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا بڕیاره‌كه‌ی به‌ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكاری حكومه‌تی هه‌رێم گۆڕی!